Түркиядағы тиісті мекемелердің соңғы кезеңде ең көп еңбек сіңірген бағыттарының бірі, күмәнсіз, Ирак болып табылады. Екі ел делегацияларының саяси, әскери және экономикалық сияқты негізгі салаларда дайындаған жол картасы жақында ең жоғары деңгейде қойылған қолтаңбамен жүзеге аса бастады.
Үстелде әртүрлі тақырыптар болса да, үдерістің қозғаушы күші энергетика болатыны жасырын емес. Әрі Анкарадан, әрі Бағдаттан жасалған мәлімдемелер үдерістің мұнай, құбыр желілері, энергиямен қамтамасыз ету сияқты өте өзекті әрі маңызды тақырыптар төңірегінде ілгерілейтінін көрсетеді.
Иракта жаңа сыртқы саясат
“ORSAM” Ирак зерттеулерінің координаторы Фейзуллах Туна Айгүн соңғы жылдары болған кейбір оқиғалармен бірге Бағдат үкіметінің сыртқы саясатта өзін шектейтін кедергілерден арыла бастағанын баса айтады.
Аймақтық актерлермен тығыз ынтымақтастықты мақсат еткен Ирактың ең үлкен сүйеніші — «Даму жолы» жобасы. Бұл жоба мен үстелдегі басқа да тақырыптардың жүзеге асуы үшін Ирактың жалғыз өзі бірдеңе істей алуы мүмкін емес. Айгүннің айтуынша, аймағындағы ең маңызды державалардың бірі болып табылатын Түркия дәл осы тұста іске араласады.
«Түркия мен Ирактың бірлескен қадамдары өте кең аумаққа әсер етеді»
Айгүн осы тұста маңызды жайтқа тоқталып өтеді. Мысалы жақын уақытқа дейін Ирак бұқаралық ақпарат құралдарында «Түркия суымызды кеседі. 48 сағат ішінде су таусылады» деген сияқты шындыққа жанаспайтын жаңалықтар жарияланғанын еске салады. Әрине бұл жаңалықтарды Анкара мен Бағдат арасындағы ықтимал оң үрдісті бұзғысы келетіндердің тапсырысымен жариялағанын да қоса кетеді.
Дегенмен делегациялар арасындағы келіссөздер мен соңында көшбасшылар арасындағы сенім қалыптасқан соң, бұлардың барлығы тез арада артта қалғанын атап өтеді. Бүгінгі таңда үстелдегі ең маңызды тақырыптардың бірі Ирактың солтүстігінен мұнай сату болып табылатынын айтып, сөзін былайша жалғастырады:
«Ирак негізінен оңтүстіктегі кен орнынан алынатын мұнайды сатады. АҚШ-Израиль-Иран соғысы басталғанға дейін күніне 4,5 миллион баррель мұнай сатылатын. Бұған қоса соғыстан кейін мұнай саудасы айтарлықтай төмендеді. Тәуліктік 4,5 миллион баррель сияқты маңызды көрсеткіш айына 30 миллион баррель деңгейіне дейін құлдырады.
Бұл ақпаратты үдерістің қаржылық өлшемімен бірге оқу керек. Ирак табысының 90 пайызы мұнай саудасынан түседі. Мұндағы мәселе тікелей қазынаға және іс жүзінде елдегі барлық нәрсеге кері әсерін тигізеді. Дағдарыс тереңдеп барады, өйткені мұнай саудасы болмаса Иракта бұған балама болатын басқа кіріс көзі жоқ.
Түркия осы жерде іске араласады. Ирактың солтүстігіндегі желінің қайтадан тартымды болуына жол ашқысы келеді. Себебі бұл құбыр желісі Ирактың оңтүстігінен солтүстігіне жететін желінің қайта жұмыс істеуін мүмкін етеді. Егер жоспар жүзеге асса, Ирак оңтүстік кен орындарындағы мұнайды елдің солтүстігі арқылы да сата алады. Ашық дереккөздерге сәйкес, 10 пайызбен шектелген солтүстіктен сауда осылайша 50 пайызға дейін артуы мүмкін. Бұл Ирак қазынасы үшін өте құнды табыс дегенді білдіреді».
Ормузда тоқтап қалған мұнай үшін де шығу жолы болады
«Түркия мен Ирактың жақындасуы осы екі елден де кеңірек географияға оң әсер етеді» деп айтылған болатын.
Фейзуллах Туна Айгүн бұл үшін де жеке тоқталып өтеді. Парсы шығанағы елдерінен әлемге таратылатын мұнайдың соғысқа байланысты Ормузда тоқтап қалғанын еске салады. Сонымен қатар Ормузда жағдай түзелгеннің өзінде де ескі тәртіптің сақталу-сақталмауы үлкен сұрақ белгісі болып тұр. Иран да, АҚШ та Ормуз арқылы өтуден ақша ала алатынын жиі тілге тиек етуде.
Айгүн Түркияның қолдауымен Ирактағы қолданыстағы инфрақұрылымды дамыту, оны жаңалау және соңында жақсы жұмыс істейтін модельге келтіру Парсы шығанағы аймағына да тікелей әсер ететінін түсіндіреді.
«Ормузда қысылып қалған Таяу Шығыс пен Парсы шығанағы мұнайы Ирак арқылы ашылатын желі арқылы әртүрлі аймақтарға таратылуы мүмкін», — дейді ол және сөзін былайша аяқтайды:
«Ирактағы желілер үшін Түркияның маңызы зор екенін айттық. Дегенмен үдеріс бұнымен шектелмейді. Ирактың Киркук кен орындарындағы шикі мұнайды Сирия арқылы Жерорта теңізіндегі Банияс портына жеткізетін де желісі бар еді. Бұл энергетикалық желі 2003 жылғы АҚШ басып кіруі кезінде зақымданып, ұзақ уақыт бойы жабық қалған болатын. Енді бұл желіні де қайта жұмыс істейтін күйге келтіру күн тәртібінде тұр. 30 айлық жұмыспен оны қайта аяққа тұрғызуға болатыны айтылуда.
Әрине бұл жерде де Түркияның белгілі бір рөлі болады. Иракпен де, Сирия басшылығымен де қарым-қатынасы басқа деңгейге өткен Анкара бұл үдерісте де белсенді рөл атқарады деп күтілуде.
Аймақтағы экономика мен энергетика архитектурасының жұмыс істеп тұруының ең негізгі себебі Ормуздың ашық болуы және оны барлығының қалай да болсын пайдалана алуы еді. Енді бұл жағдай жойылды. Пазлдың ең үлкен бөлігі зақымданды. Осы себепті баламалы желі өміршең маңызға ие. Түркия мен Иракпен бірге құратын бұл жаңа үдеріс біз айтқан қайта құрылымдаудың ең маңызды іргетастарының бірі болмақ».
